بازگشتند . در اين حال ، سپاه مشركان متشكل از دسته‌ها و گروههاى زير بود : 1 - قريش كه پيكرهء اصلى سپاه را تشكيل مىداد و فرماندهى و هدايت نبرد را به عهده داشت . 2 - قبيله‌هاى اطراف مكه . 3 - منافقان : اينان ضد انقلابهايى بودند كه از مدينه به مكه گريخته بودند و قريش روى آنها زياد حساب مىكرد . رئيس منافقان فردى به نام ابوعامر فاسق بود كه به قريش چنين وعده مىداد : اگر من پيش قوم خود بروم ، دو تن از آنها در برابر شما نخواهند ايستاد . « 1 » 4 - زنان : زنان شركت كننده در اين جنگ همسران اشراف قريش بودند و در رأس آنها ، هند همسر ابوسفيان قرار داشت . « 2 » ج - تعداد : عدهء كسانى كه مدينه را به سوى احد ترك كردند ، حدود هزار تن بود . اما در نيمهء راه منافقان به رياست عبدالله ابى به بهانهء اينكه جنگى اتفاق نخواهد افتاد ، به شهر بازگشتند . با توجه به اينكه منافقان سيصد تن بودند ، عدهء رزمندگان اسلام به هفتصد تن رسيد . از اين تعداد تنها صد نفر زره بر تن داشتند . « 3 » قريش كه خاطرهء تلخ شكست بدر را به ياد داشت ، تعداد جنگجويانش را به حدود سه هزار نفر افزايش داد . از اين عده هفتصد تن زره داشتند ، دويست اسب و سه هزار شتر نيز با نيروى مشركان همراه بود . « 4 » د - فرماندهى : فرماندهى سپاه اسلام در اين جنگ با شخص رسول خدا ( ص ) بود و فرماندهى سپاه كفر را ابوسفيان بر عهده داشت . وى بر خلاف ابوجهل ( فرماندهء مشركان در جنگ بدر )

--> ( 1 ) - مغازى ، مترجم ، ج 1 ، ص 150 . ( 2 ) - همان ، ص 147 . ( 3 ) - طبقات الكبرى ، ابن سعد ، ج 2 ، ص 37 . ( 4 ) - ر . ك . مغازى ، مترجم ، ج 1 ، ص 148 ؛ الرسول القائد ، ص 172 .